Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev ötən il noyabrın 3-də AMEA-nın 80 illik yubiley yığıncağındakı çıxışında və yanvarın 5-də yerli televiziya kanallarına verdiyi müsahibədə Azərbaycan dilinin milli dövlətçiliyimizin əsas atributlarından biri kimi dəyərləndirib, dilimizin tarixindən, hazırkı durumundan danışıb. Dövlətimizin başçısı dilimizin saflığının qorunmasının hər bir azərbaycanlının vəzifəsi olduğunu deyib, Azərbaycan dilinin tədrisinin, o cümlədən xaricdə tədrisinin əhəmiyyətindən danışıb.
Pekin Xarici Dillər Universitetinin (PXDU) Azərbaycan dili kafedrasının müdiri filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Aqşin Əliyevlə budəfəki müsahibəmizin mövzusu da Azərbaycan dilinin saflığının qorunması, dilimizin xaricdə tədrisidir.
-Aqşin müəllim, Prezident İlham Əliyev son müsahibəsində dilimizin saflığının qorunması işinin peşəsindən asılı olmayaraq, hər bir azərbaycanlının vəzifəsi olduğunu bildirib. Necə düşünürsünüz, dilimizin qorunması üçün əməli olaraq nələr edilməlidir?
-Prezident İlham Əliyevin çıxışlarında Azərbaycan dilinin saflığının qorunmasına və onun ölkə hüdudlarından kənarda da düzgün istifadəsinə xüsusi önəm verilməsi dilin Azərbaycan xalqının milli kimliyinin əsas rəmzi olduğunu ən yüksək səviyyədə təsdiqləyir. Dilin müxtəlif səviyyələrdə qorunması, ana dilindən istifadənin təşviqi, onun beynəlxalq nüfuzunun artırılması, hüquqi və institusional müstəvidə statusunun möhkəmləndirilməsi, sosial inteqrasiya yolu ilə milli birlik rəmzinə çevrilməsi, qloballaşma şəraitində rəqabət qabiliyyətinin gücləndirilməsi, kənar risk və təhlükələrə qarşı qabaqlayıcı tədbirlərin görülməsi, rəqəmsal dil resurslarının vaxtında və məqsədyönlü şəkildə inkişaf etdirilməsi, eləcə də Azərbaycan dilinin xaricdə müstəqil elmi-tədqiqat obyektinə çevrilməsi ana dilimizin qarşısında duran əsas çağırışlar sırasında yer alır. Hesab edirəm ki, bütün bu çağırışların fövqündə vətəndaş amili dayanır. Vətəndaş dedikdə, eyni zamanda, dünyanın dörd bir yanında yaşayan və Azərbaycan dilini özünün ana dili hesab edən həmvətənlərimizi də nəzərdə tuturam. Azərbaycan dilindən düzgün istifadə dedikdə buraya təkcə səlis danışıq yox, yazı və oxu bacarığı, mövcud söz ehtiyatından düzgün istifadə, hətta deyərdim ki, dinləyib anlama bacarıqları da daxildir.
Göründüyü kimi, ana dilindən düzgün istifadə bir-birinə üzvi bağlı olan şərtlərdən ibarət bütöv bir sistemdir. Vətəndaşlarımız bu sistemə daxil olan meyarlara tam və ya mütləq əksəriyyətinə yiyələndiyi halda dilimizin saflığının qorunması yönündə yeyin addımlar ata bilərik. Azərbaycan dilinin saflığının qorunması təkcə alimlərin və ziyalıların vəzifəsi deyil, cəmiyyətin bütün təbəqələrinə daxil olan, Azərbaycan dilini özünə ana dili hesab edən bütün azərbaycanlıların vəzifəsidir. Prezidentin çıxışını dinlədikdən sonra əldə etdiyim əsas nəticələr bunlardır.
-Siz artıq 10 ildir xaricdə, konkret olaraq Çində Azərbaycan dilinin tədrisi ilə məşğulsunuz. Azərbaycan dilinin xaricdə tədrisi, xüsusən də akademik səviyyədə tədrisi ilə bağlı fikirlərinizi eşitmək istərdik. Azərbaycan dilinin xaricdə tədrisinin hansı faydalarını qeyd etmək olar?
-Azərbaycan dilinin xaricdə tədris olunmasının üç böyük müsbət təsirini görürəm. Birincisi, xaricdə yaşayan həmvətənlərimiz üçün Azərbaycan dili mühütünün yaradılması, ana dilimizin əcnəbilərə tədris olunması və Azərbaycan dilinin təkcə ölkəmizdə deyil, xaricdə də müstəqil elmi-tədqiqat obyektinə çevrilməsidir. Pekin Xarici Dillər Universitetində Azərbaycan dilinin çinli tələbələrə tədrisi və müstəqil bir tədqiqat sahəsi kimi formalaşması yönündə 2016-cı ildən bəri əsaslı işlər görülüb. 2016-cı ildə Azərbaycan dili kafedrası yaradılıb, 2017-ci ildən Azərbaycan dili üçüncü dil kimi tədris olunub, 2018-ci və 2023-cü illərdə isə Çin ümumrespublika qəbul imtahanı vasitəsilə Azərbaycan dili ixtisasına (bakalavr) qəbul həyata keçirilib. Qeyd edim ki, PXDU-də Azərbaycan dili ixtisasına hər 4 ildən bir qəbul həyata keçirilir.
Prezident İlham Əliyevin 2025-ci ilin aprelində Çinə dövlət səfərində Çin lideri ilə imzaladığı “Azərbaycan Respublikası ilə Çin Xalq Respublikası arasında hərtərəfli strateji tərəfdaşlıq əlaqələrinin qurulması haqqında Birgə Bəyanat”da Azərbaycan və Çin dillərinin qarşılıqlı tədrisinə dəstək ifadə edən xüsusi bənd var. Həmin səfər ərəfəsində Prezident İlham Əliyev Çinin Sinxua agentliyinə müsahibəsində Çində Azərbaycan dili kafedrasının yaradılmasını sevindirici hal adlandırmaqla öz dəstəyini ifadə edib. Hesab edirəm ki, bunlar Çində Azərbaycan dilinin ixtisas səviyyəsində tədrisinə verilən ən yüksək qiymətdir. Azərbaycanla Çin arasında elm və təhsil əlaqələrin inkişafını nəzərə alaraq, Azərbaycan dilinin tədqiqat sahəsi kimi inkişafını sürətləndirmək, onu öyrənilən dildən tədqiq olunan dil səviyyəsinə çatdırmaq, instisional statusunu yüksəltmək, eləcə də Azərbaycan dili ixtisasını bitirən çinli tələbələrin təhsillərini bu ixtisasda davam etdirmələrini təmin etmək məqsədilə 2026-cı ildə Pekin Xarici Dillər Universitetində Azərbaycan dili ixtisası üzrə magistratura səviyyəsinə qəbul elan edilib. Azərbaycanlı tələbələr üçün də açıq olan bu proqramın ölkələrimiz arasında mədəni mübadiləyə öz töhfəsini verəcəyinə inanıram. Azərbaycan dili kafedrasında hazırda mən də daxil olmaqla 3 müəllim çalışır. Digər iki müəllim PXDU Azərbaycan dili ixtisasının ilk məzunlarıdır, yəni mənim keçmiş tələbələrim, hazırkı həmkarlarımdır. Çində yerli Azərbaycan dili müəllimi yetişdirmək prosesi təxminən 7 il çəkdi. Amma bunun gözəl nəticəsini görmək qürurvericidir.
-Yeri gəlmişkən, PXDU-da Azərbaycan dilinin tədrisi necə təşkil olunur? Azərbaycan dilinin tədris proqramına hansı fənlər daxildir, lazım olan dərsliklər, metodiki vasitələr necə hazırlanır?
-Biz çalışırıq ki, tələbələrimiz Azərbaycan dilini öyrənərkən biliklərini təkcə auditoriya ilə məhdudlaşdırmasınlar. İlk növbədə, 4 illik bakalavr proqramına Azərbaycan dili və mədəniyyətini əhatə edən 30-dan çox fənn daxildir. Bu fənlər özündə qrammatika, fonetika, yazı, oxu, dinləmə, şifahi nitq, yazılı və şifahi tərcümə və digər bacarıqları birləşdirir, eyni zamanda, azərbaycanşünaslıq, Azərbaycan ədəbiyyatı, tarixi və digər fənlər vasitəsilə tələbələrin Azərbaycan haqqında daha əhatəli biliyə malik olmasını təmin edirik. Tələbələr 3-cü kursa çatarkən təhsillərini bir müddət Azərbaycanda davam etdirmələri üçün şərait yaradırıq. Qeyd etmək yerinə düşər ki, hazırda Azərbaycan dili ixtisası üzrə təhsil alan tələbələrimin bir qismi Bakı Dövlət Universitetində, digər qismi isə Xəzər Universitetində mübadilə proqramında iştirak edir. Universitetlərimiz arasında əldə olunmuş razılaşmaya əsasən, sözügedən tələbələr PXDU proqramına uyğun olaraq müvafiq dərsləri həmin ali təhsil müəssisələrində keçirlər və bu dərslər üzrə qazandıqları kreditlər PXDU tərəfindən tanınır. Tədrisin 4-cü kurs mərhələsində isə tələbələr yenidən PXDU-da təhsillərini davam etdirəcəklər.
Bununla yanaşı, tələbələr Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutu tərəfindən təşkil olunan xüsusi ixtisaslaşmış kurslarda da iştirak edirlər. Bundan başqa, universitetimizə Azərbaycandan tez-tez alimlər və gənc tədqiqatçılar dəvət etməklə dilimizlə bağlı son tədqiqatları da tələbələrin nəzərinə çatdırmağa çalışırıq.
Dərslik və lüğətlərin hazırlanmasına xüsusi diqqət ayırırıq. Əlbəttə, Azərbaycanda əcnəbilərin Azərbaycan dilini öyrənməsi üçün çoxsaylı dərsliklər var. Amma o dərsliklərin heç biri bizim Azərbaycan dili ixtisasının ehtiyacını ödəmir. Çünki bu, dünyada yeganə müstəqil Azərbaycan dili üzrə bakalavr ixtisasıdır. Azərbaycan dilini hər bir sahəsi ayrıca fənn kimi tədris olunur. Odur ki, hər bir fənnin dərsliyi də ayrıca tərtib olunub tələbələrin ixtiyarına verilir. İkinci səbəb isə hesab edirəm ki, hər bir dərslik tədris olunduğu ölkənin mədəniyyəti, xalqın milli düşüncəsi, hətta siyasəti ilə uzlaşmalıdır. Əlbəttə, bu, çox uzun və çətin bir prosesdir, ən əsası Azərbaycan dilinin xaricdə müstəqil tədqiqat sahəsi kimi formalaşması üçün mühüm addımdır. Bu missiyanı həyata keçirmək mənim üçün böyük şərəfdir. Artıq bir çox dərsliklərimiz və müxtəlif təyinatlı dörd lüğətimiz işıq üzü görüb. Dərsliklərin bir qismi isə 2026-cı ildə çapdan çıxacaq.
- PXDU-da sizin rəhbərlik etdiyiniz Azərbaycan dili kafedrası dilimizin tədrisi ilə yanaşı, Azərbaycan mədəniyyətinə dair tədbirlər təşkil edir, müxtəlif elmi layihələr həyata keçirir. Azərbaycan mədəniyyətinin Çində tanıdılmasına böyük töhfələr verən həmin işlər haqqında oxucularımıza daha ətraflı məlumat verə bilərsinizmi?
-Azərbaycan dilini daha geniş auditoriyaya çatdırmaq üçün müxtəlif elmi tədbirlər keçiririk. Misal üçün 2019-cu ildə Heydər Əliyev Fondunun dəstəyi ilə təşkil etdiyimiz dahi şairimiz Nəsiminin 650 illik yubileyinə həsr olunmuş Azərbaycan dili və ədəbiyyatı sərgisini, 2021-ci ildə “Nizami İli”nə həsr olunmuş “Nizami irsi” layihəsini, 2024-cü ildə 1-ci Çin azərbaycanşünaslıq beynəlxalq elmi konfransını, 2025-ci ildə “Birinci Çin-Azərbaycan Gənclər Forumu: Yüksəksəviyyəli tərcümə və mədəniyyətlərarası ünsiyyət seminarı”nı göstərə bilərik. Bu tədbirlər öz ətrafına Çindən çoxsaylı alim və gənc tədqiqatçıları cəlb etdi, Azərbaycan dilinə maraq göstərən, onu tədqiq edən alimləri bir yerə toplaya bildik. Gələcəkdə bu tədbirlər davamlı olacaq.
-Məlumdur ki, texnologiyanın inkişafı təhsildə, tədrisdə də yeni çağırışlar ortaya çıxarıb. Artıq ənənəvi təhsillə yanaşı distant (onlayn) təhsil, hətta mobil tətbiqlər vasitəsilə təhsil imkanları genişlənib. Sizin təmsil etdiyiniz universitet Azərbaycan dilinin tədrisində hansı texnoloji yenilikləri tətbiq edir?
-Qloballaşma və rəqəmsallaşma proseslərinin sürətlə inkişaf etdiyi müasir dövrdə Azərbaycan dilinin xarici auditoriyaya tədrisində rəqəmsal vasitələrin tətbiqi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Rəqəmsal platformalar, onlayn tədris mühitləri, mobil tətbiqlər və multimedia resursları dil öyrənmə prosesini daha əlçatan, çevik və interaktiv hala gətirir. Bu vasitələr coğrafi məhdudiyyətləri aradan qaldıraraq, müxtəlif regionlarda yaşayan insanlar üçün dil biliklərini əlçatan edir. Bu xüsusda Pekin Xarici Dillər Universiteti daha bir ilkə imza atıb. Çəkilişləri bir ildən çox davam edən Azərbaycan dilinin Açıq Kütləvi Onlayn Dərsləri (MOOC) 2025-ci ilin mayından etibarən PXDU-nun Çin xarici dillərin onlayn tədrisi platformasına yerləşdirilib. Beləliklə, Çində Azərbaycan dilinin virtual tədrisi reallaşdırılıb. Keçən müddət ərzində Azərbaycan dilinin MOOC dərsləri hər biri 3 ay olmaqla iki semestrlik bütün Çin ictimaiyyətinin ixtiyarına verilib. İki semestrdə virtual dərslərimizə 500-ə yaxın çinli müraciət edib və Azərbaycan dilini öyrənib. Bu layihə hələ uzun illər davam edəcək.
Bununla yanaşı, Pekin Xarici Dillər Universitetində Azərbaycan dilinin korpusunun yaradılması istiqamətində məqsədyönlü işlər sistemli şəkildə davam etdirilir. Gözlənilir ki, sözügedən korpus təkcə Çin daxilində deyil, eyni zamanda, azərbaycanlı tədqiqatçılar üçün də dilçilik araşdırmalarında etibarlı elmi baza funksiyasını yerinə yetirəcək. Qeyd etmək lazımdır ki, Pekin Xarici Dillər Universitetinin Korpus Dilçiliyi Tədqiqat Mərkəzi Çində ən geniş xarici dil korpusları toplusuna malik olmaqla yanaşı, beynəlxalq elmi ictimaiyyət tərəfindən də fəal şəkildə istifadə olunan aparıcı tədqiqat platformalarından biridir.
-Aqşin müəllim, sizin təşəbbüsünüzlə bir neçə ildir ki, “AZLİNG Azərbaycan dili və müasir dilçilik” adlı layihə icra olunur. Artıq bir neçə ildir ki, xarici alimlərin də iştirakı ilə keçirilən beynəlxalq konfranslarda dilçilik problemləri müzakirə olunur. Bu layihə hansı ideyadan yaranıb?
-Hesab edirəm ki, harada yaşamasından asılı olmayaraq, Azərbaycan dilinin saflığının qorunması xidmət etmək hər birimizin borcudur. Bu işi biz həm yaşadığımız ölkədə, həm də Azərbaycanda həyata keçirməliyik. Məmnunluqla qeyd etmək istərdim ki, Heydər Əliyev Fondunun dəstəyi ilə artıq 5 ildir ki, Neftçala rayonunda “AZLİNG Azərbaycan dili və müasir dilçilik: problemlər, perspektivlər və çağırışlar” adlı beynəlxalq elmi konfrans keçiririk. Bu konfransın təşəbbüsünü neftçalalı dilçi həmkarımla birgə irəli sürmüşük. Bu konfrans mənim üçün ilin ən böyük hadisələrindəndir. “AZLİNG” silsilə konfransları ölkəmizdə miqyasına görə Azərbaycan dilinin tədqiqi və qorunmasına həsr olunmuş ən iri elmi tədbirlərdən biri olmaqla, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 1 noyabr 2018-ci il tarixli “Azərbaycan dilinin saflığının qorunması və dövlət dilindən istifadənin daha da təkmilləşdirilməsi ilə bağlı tədbirlər haqqında” Fərmanında irəli sürülən prinsiplər və məqsədlərlə tam uyğun şəkildə təşkil olunur. Konfransa xarici alimlər də cəlb olunur və konfrans materialları hər il kitab halında dərc olunur. İnanıram ki, əhatə dairəsi ilbəil genişlənən AZLİNG konfransının coğrafiyası da qarşıdakı illərdə daha da genişlənəcək və şaxələnəcək.
Şahin Cəfərov
AZƏRTAC-ın xüsusi müxbiri
Pekin