MİQ-in pullu mexanizmə keçirilməsi texniki baxımdan “xidmət haqqı” kimi təqdim edilsə də, mahiyyət etibarilə müəllim peşəsinə girişin sosial filtrdən keçirilməsi anlamına gəlir və bu, təhsil sisteminin əsas fəlsəfəsinə toxunan ciddi dəyişiklikdir. Təhsil eksperti Kamran Əsədov vurğulayır ki, müəllim seçimi bilik, bacarıq və pedaqoji potensial üzərində qurulmalı olduğu halda, ödəniş elementinin əlavə edilməsi ilə maliyyə amili dolayı, lakin real seçim meyarına çevrilir. Bu, artıq meritokratiyanın zəifləməsi deməkdir.
Təhsil eksperti Kamran Əsədov qeyd edir ki, keyfiyyətin yüksəldilməsi ilə ödəniş arasında birbaşa səbəb-nəticə əlaqəsi yoxdur. Pullu imtahan avtomatik olaraq daha ciddi, daha keyfiyyətli imtahan demək deyil. Ciddilik imtahanın məzmunu, ölçdüyü kompetensiyalar, testlərin psixometrik etibarlılığı, müsahibə mərhələsinin obyektivliyi və ümumi prosesin şəffaflığı ilə müəyyən olunur. Ödəniş isə sadəcə giriş baryeridir və bu baryer intellektual deyil, sosial xarakter daşıyır. Təhsil Eksperti Kamran Əsədov sitat gətirir, bildirir ki, “zəif hazırlıqlı, amma maddi imkanı olan namizəd sistemə daxil ola bilər, güclü hazırlığı olan, lakin sosial baxımdan həssas vəziyyətdə olan namizəd isə kənarda qala bilər”.
Statistik göstəricilər belə baryerlərin real təsirini açıq şəkildə göstərir. Dünya Bankının və OECD-nin təhsil siyasətləri üzrə hesabatlarında qeyd olunur ki, müəllimliyə girişdə ödəniş və maliyyə maneələri olan ölkələrdə aşağı gəlirli ailələrdən olan namizədlərin iştirak faizi orta hesabla 20–30 faiz azalır. Eyni zamanda, iştirakçı sayının azalması rəqabəti zəiflədir. Rəqabət zəiflədikcə seçim keyfiyyəti yüksəlmir, əksinə “ən yaxşılar” yox, “mövcud olanlar” arasından seçim baş verir. Bu isə uzunmüddətli perspektivdə müəllim keyfiyyətinin artmasına yox, zəifləməsinə səbəb olur.
Dünya təcrübəsi bu məsələdə kifayət qədər aydındır. Finlandiya, Estoniya, Kanada kimi ölkələrdə müəllim seçimi tamamilə pulsuzdur və ya simvolik rüsumla həyata keçirilir. Həmin rüsumlar da sosial mexanizmlərlə balanslaşdırılır və ehtiyacı olan namizədlər üçün tam ləğv olunur. Finlandiyada müəllimlik ən prestijli peşələrdən biri hesab olunur və pedaqoji fakültələrə qəbul zamanı müraciət edənlərin yalnız təxminən 10 faizi seçilir. Burada məqsəd kənarlaşdırmaq yox, ən uyğun namizədi tapmaqdır. Təhsil eksperti Kamran Əsədov vurğulayır ki, bu ölkələrdə dövlət müəllimliyə girişi daraltmaq yox, maksimum inklüziv baza yaratmaq, sonra isə ciddi akademik və peşəkar süzgəc tətbiq etmək yolunu seçir.
Azərbaycan üçün xüsusi müqayisəli təhlil aparan Kamran Əsədov bildirir ki, MİQ-in pullu edilməsi xüsusilə regionlarda yaşayan gənclər üçün ciddi problem yaradır. Regionlarda müəllimliyə namizəd olan gənclərin böyük hissəsi sosial baxımdan həssas təbəqəyə aiddir və onlar üçün imtahana ödəniş təkcə maliyyə yükü deyil, psixoloji baryerdir. “Girim, yoxsa girməyim?” sualı artıq biliklə yox, pul imkanları ilə cavablandırılır. Bu isə təbii seleksiya yaradır, lakin bu seleksiya intellektual deyil, sosial xarakter daşıyır.
Kamran Əsədov qanunvericiliyə uyğun olaraq qeyd edir ki, “Təhsil haqqında” Qanunda təhsildə bərabər imkanların təmin edilməsi dövlətin əsas vəzifələrindən biri kimi təsbit olunub. Eyni zamanda, Konstitusiyanın müvafiq maddələrində peşə seçimi azadlığı və sosial ədalət prinsipi qorunur. Müəllim seçiminin maliyyə baryeri üzərindən qurulması bu prinsiplərlə ziddiyyət yaradır və dövlətin sosial funksiyasını zəiflədir.
Bu qərar həm də müəllim peşəsinə verilən simvolik mesaj baxımından problemlidir. Təhsil Eksperti Kamran Əsədov sitat gətirir, bildirir ki, “müəllimlik kommersiya xidməti deyil, ictimai missiyadır”. Dövlət həkim, müəllim, polis kimi strateji peşələrə girişdə maksimal dərəcədə maneəsiz, ədalətli və şəffaf mexanizm qurmalıdır. Əks halda bu peşələrin ictimai dəyəri azalır, kommersiyalaşır və nüfuz itirir.
Nəticə etibarilə, MİQ-in pullu edilməsi nə keyfiyyəti avtomatik artırır, nə də sistemi daha ədalətli edir. Əksinə, sosial ədalət prinsipini zəiflədir, iştirakçı bazasını daraldır, regionlar üçün imkan bərabərliyini pozur və müəllim peşəsinə girişdə maliyyəni gizli meyar halına gətirir. Təhsil eksperti Kamran Əsədov vurğulayır ki, keyfiyyət ödənişlə deyil, düzgün dizayn edilmiş imtahanla, güclü məzmunla, obyektiv qiymətləndirmə ilə və müəllim peşəsinin real cazibəsi ilə formalaşır. Əgər məqsəd doğrudan da yaxşı müəllimi tapmaqdırsa, sistem insanları kənarda saxlamaq üçün yox, sistemə cəlb etmək və içəridə düzgün süzmək üçün qurulmalıdır. Mövcud qərar isə bu məntiqin əksinə yönəlmiş addım kimi qiymətləndirilməlidir.
Bəhman Hüseynli