Magistraturaya qəbul imtahanının fevralın 15-də keçirilməsi və sənəd qəbulunun başlanması ali təhsildə keyfiyyət meyarlarının yenidən gündəmə gəlməsinə səbəb olub. Təhsil eksperti Kamran Əsədov vurğulayır ki, Dövlət İmtahan Mərkəzinin magistraturaya qəbul üzrə tətbiq etdiyi model bu gün regionda ən şəffaf, obyektiv və bilik əsaslı seçim mexanizmlərindən biridir. Onun fikrincə, problem seçimdə deyil, seçilənlərin sonradan necə hazırlanmasındadır.
Təhsil eksperti Kamran Əsədov qeyd edir ki, DİM-in imtahan modeli təkcə faktoloji biliyi deyil, analitik düşünmə, məntiqi təhlil və akademik potensialı ölçür. İmtahan tapşırıqları beynəlxalq GRE və GMAT modellərinə yaxınlaşdırılıb, test bankı illər üzrə statistik analizlər əsasında formalaşdırılır. DİM-in rəsmi məlumatlarına görə, son illərdə magistraturaya qəbul olunanların yalnız təxminən 18–20 faizi yüksək bal intervalında yer alır ki, bu da real seleksiya mexanizminin mövcud olduğunu göstərir.
Təhsil Eksperti Kamran Əsədov sitat gətirir, bildirir ki, “DİM imtahanı subyektiv müdaxilələrdən tam kənardır, insan faktoru minimuma endirilib və nəticələr cəmiyyət tərəfindən qəbul olunur”. O vurğulayır ki, imtahan prosesində apellyasiya mexanizmlərinin açıq olması, nəticələrin elektron şəkildə yoxlanılması və statistik uyğunsuzluqların avtomatik aşkarlanması sistemi gücləndirir.
Dünya təcrübəsi də bu yanaşmanı təsdiqləyir. ABŞ-da magistratura səviyyəsində qəbulun əsas hissəsi standartlaşdırılmış testlər üzərindən aparılır və bu testlər universitetdən-universitetə dəyişmir. Böyük Britaniyada və Cənubi Koreyada milli səviyyədə qəbul imtahanları şəffaflıq və bərabər imkan prinsipi üzərində qurulub. OECD məlumatlarına əsasən, qəbul prosesində mərkəzləşdirilmiş və standart imtahan modeli tətbiq olunan ölkələrdə korrupsiya riski 2–3 dəfə aşağı olur.
Azərbaycan üçün xüsusi müqayisəli təhlil aparan Kamran Əsədov bildirir ki, problem DİM-in “ən yaxşıları seçməsi” ilə bitmir. Təhsil eksperti Kamran Əsədov vurğulayır ki, magistratura pilləsində universitetlərin böyük əksəriyyəti formal yanaşma sərgiləyir. Tədris proqramları köhnədir, tədqiqat yönümlü dərslər simvolik xarakter daşıyır, elmi rəhbərlik real elmi məktəb səviyyəsində deyil. Onun sözlərinə görə, “DİM magistraturanı potensialla doldurur, amma universitetlər həmin potensialı peşəkar kadra çevirə bilmir”.
Statistik göstəricilər də bunu təsdiqləyir. Son beş ildə magistr məzunlarının yalnız təxminən 12–15 faizi elmi fəaliyyətini doktorantura və ya tədqiqat istiqamətində davam etdirir. Avropa İttifaqı ölkələrində bu göstərici orta hesabla 30–35 faizdir. Almaniyada magistr proqramlarının 70 faizi birbaşa tədqiqat layihələri ilə inteqrasiya olunur, Azərbaycanda isə bu göstərici rəsmi məlumatlara görə 20 faizdən də aşağıdır.
Kamran Əsədov qanunvericiliyə uyğun olaraq qeyd edir ki, “Təhsil haqqında” Qanunda ali təhsilin məqsədi elmi-tədqiqat və innovasiya potensialının formalaşdırılması kimi müəyyən edilib. Lakin real vəziyyətdə magistratura çox vaxt bakalavr təhsilinin uzadılmış və formal variantına çevrilir. Təhsil Eksperti Kamran Əsədov bildirir ki, bu, artıq sistemli problemdir və universitetlərin məsuliyyətsizliyindən qaynaqlanır.
Təhsil eksperti Kamran Əsədov sitat gətirir, bildirir ki, “ən güclü imtahan belə zəif akademik mühitdə nəticə vermir”. Onun fikrincə, universitetlər magistrantı yalnız diplom alan şəxs kimi deyil, tədqiqatçı və mütəxəssis kimi yetişdirməlidir. Dünya universitetləri magistratura pilləsini kadr hazırlığının əsas mərhələsi hesab etdiyi halda, bizdə bu pillə çox vaxt statistik göstərici naminə saxlanılır.
Nəticə etibarilə, Təhsil Eksperti Kamran Əsədov vurğulayır ki, DİM-in magistraturaya qəbul modeli tərifəlayiqdir və beynəlxalq standartlara uyğundur. Problemin kökü imtahandan sonra başlayır. Universitetlər ciddi kadr hazırlığına keçmədikcə, magistratura formal xarakter daşıyacaq, elmi və iqtisadi inkişaf üçün gözlənilən nəticəni verməyəcək. Bu reallıq artıq açıq şəkildə etiraf edilməli və ali təhsildə keyfiyyətli magistr hazırlığı dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən birinə çevrilməlidir.
Bəhman Hüseynli