Süni intellekt repetitor modeli: fürsətlər və çağırışlar
Süni intellektin repetitor kimi fəaliyyət göstərməsi artıq gələcəyin deyil, bu günün reallığıdır. Təhsil eksperti Kamran Əsədov vurğulayır ki, fərdiləşdirilmiş təlimə artan ehtiyac, müəllim yükünün çoxluğu və təhsildə bərabər imkanların yaradılması süni intellekti tədris prosesinin ayrılmaz hissəsinə çevirir. Onun fikrincə, süni intellekt repetitoru ənənəvi repetitorluğu tam əvəz etməsə də, təhsildə keyfiyyət fərqlərini azaltmaq üçün güclü alət rolunu oynaya bilər.
Dünya təcrübəsi bunu açıq şəkildə göstərir. ABŞ-da aparılan araşdırmalara görə, adaptiv süni intellekt əsaslı təlim platformalarından istifadə edən şagirdlərin akademik nəticələri ənənəvi metodlarla oxuyanlarla müqayisədə orta hesabla 20–25 faiz daha yüksək olur. Böyük Britaniyada orta məktəblərdə tətbiq olunan AI tutor sistemləri riyaziyyat fənni üzrə zəif şagirdlərin nəticələrini bir il ərzində 30 faizə qədər yaxşılaşdırıb. Cənubi Koreyada isə süni intellekt repetitorları ilə işləyən şagirdlərin 70 faizindən çoxu əlavə fərdi müəllimə ehtiyac duymadığını bildirib.
Təhsil eksperti Kamran Əsədov qeyd edir ki, “süni intellekt repetitorlarının əsas üstünlüyü onların 24/7 əlçatan olması, şagirdin öyrənmə tempinə uyğunlaşması və emosional təzyiq yaratmamasıdır”. O, bildirir ki, Yaponiya və Sinqapur kimi ölkələrdə süni intellekt repetitorları dövlət məktəblərində tətbiq edilir və bu, təhsildə sosial bərabərliyi gücləndirən mühüm mexanizm kimi qiymətləndirilir.
Statistik göstəricilər göstərir ki, UNESCO-nun məlumatına əsasən, süni intellekt texnologiyalarının tətbiqi olan ölkələrdə şagirdlərin özünüidarəetmə bacarıqları 1,5 dəfə daha sürətli formalaşır. OECD ölkələrində isə AI əsaslı tədris alətlərinə sərmayə qoyan universitetlərdə tələbə məmnuniyyəti göstəricisi 60 faizdən 85 faizə yüksəlib. Bu faktlar süni intellektin repetitor kimi effektivliyini təsdiqləyir.
Azərbaycan kontekstində isə vəziyyət hələ də ziddiyyətlidir. Təhsil Eksperti Kamran Əsədov sitat gətirir, bildirir ki, “Azərbaycanda süni intellekt əsaslı repetitor modelləri əsasən fərdi təşəbbüslər səviyyəsində qalır, sistemli dövlət və universitet siyasəti formalaşmayıb”. Onun sözlərinə görə, ali təhsil müəssisələrinin əksəriyyəti rəqəmsal transformasiyanı formal LMS platformaları ilə məhdudlaşdırır, real adaptiv süni intellekt həllərinə isə ciddi investisiya ayırmır.
Kamran Əsədov qanunvericiliyə uyğun olaraq qeyd edir ki, “Təhsil haqqında” Qanunda innovativ texnologiyaların tədrisdə tətbiqi dövlətin əsas vəzifələrindən biri kimi göstərilir. Eyni zamanda “Elm haqqında” Qanunda elmi-texnoloji nailiyyətlərin təhsilə inteqrasiyası prioritet istiqamət kimi vurğulanır. Ekspert bildirir ki, bu hüquqi baza süni intellekt repetitorlarının tətbiqinə imkan yaradır, lakin icra mexanizmləri zəif işləyir.
Universitetlərin fəaliyyəti bu baxımdan xüsusi tənqid olunur. Təhsil eksperti Kamran Əsədov vurğulayır ki, “bir çox universitetlər süni intellekti yalnız plagiat aşkarlama və ya testlərin avtomatlaşdırılması vasitəsi kimi görür”. Halbuki dünya universitetlərində AI tutorlar fərdi öyrənmə trayektoriyasını qurur, tələbənin zəif və güclü tərəflərini analiz edir və müəllimə analitik hesabatlar təqdim edir. Müqayisə üçün, Avstraliyada universitet tələbələrinin 55 faizi artıq süni intellekt repetitorlarından istifadə edir, Azərbaycanda isə bu göstərici hələ statistik ölçülə biləcək səviyyəyə çatmayıb.
Təhsil eksperti Kamran Əsədov qeyd edir ki, süni intellekt repetitoru müəllimi əvəz edən deyil, müəllimi gücləndirən alət kimi qəbul edilməlidir. Onun fikrincə, düzgün tətbiq olunduqda bu texnologiya repetitorluğa çəkilən xərcləri azaldır, müəllimin vaxtını daha yaradıcı və analitik işlərə yönəldir və təhsildə keyfiyyət fərqini minimuma endirir.
Nəticə etibarilə, Təhsil Eksperti Kamran Əsədov bildirir ki, süni intellektin repetitor kimi tətbiqi Azərbaycan təhsili üçün qaçılmaz mərhələdir. Dünya təcrübəsi göstərir ki, bu prosesdən kənarda qalan ölkələr qlobal bilik yarışında geridə qalır. Universitetlərin passiv mövqeyi və sistemli yanaşmanın olmaması əsas maneə olaraq qalır. Dövlətin müəyyən etdiyi hüquqi çərçivə real icra ilə dəstəklənərsə, süni intellekt repetitorları Azərbaycanda da təhsilin keyfiyyətini yüksəldən əsas alətlərdən birinə çevrilə bilər.
Bəhman Hüseynli