İngilis dilinin tədrisində süni intellekt: imkanlar, risklər və Azərbaycan universitetlərinin reallığı
Son illər dünyada ingilis dilinin tədrisində süni intellektin tətbiqi artıq eksperiment mərhələsindən çıxaraq sistemli təhsil siyasətinin tərkib hissəsinə çevrilib. Adaptiv öyrənmə platformaları, avtomatlaşdırılmış qiymətləndirmə sistemləri, danışıq bacarıqlarını inkişaf etdirən AI əsaslı tətbiqlər tədrisin mahiyyətini kökündən dəyişir. Təhsil eksperti Kamran Əsədov vurğulayır ki, süni intellektin dil tədrisinə inteqrasiyası sadəcə texnoloji yenilik deyil, müəllim, tələbə və universitet anlayışının yenidən düşünülməsidir.
Dünya təcrübəsi göstərir ki, süni intellekt ingilis dilinin öyrənilməsində fərdiləşdirilmiş yanaşmanı gücləndirir. OECD-nin 2024-cü il hesabatına görə, AI əsaslı dil öyrənmə platformalarından istifadə edən tələbələrin dinləmə və danışıq bacarıqlarında orta hesabla 20–25 faiz daha yüksək irəliləyiş müşahidə olunub. Böyük Britaniyada ali təhsil müəssisələrinin təxminən 68 faizi artıq ingilis dili kurslarında avtomatik geribildirim verən yazı və nitq analiz sistemlərindən istifadə edir. Finlandiyada isə universitetlərin dil mərkəzlərində süni intellekt müəllimin köməkçi aləti kimi çıxış edir, tələbənin səhvlərini real vaxtda analiz edir və fərdi inkişaf xəritəsi yaradır.
Təhsil eksperti Kamran Əsədov qeyd edir ki, “dünyanın aparıcı universitetləri süni intellekti müəllimi əvəz edən mexanizm kimi deyil, müəllimin işini asanlaşdıran və keyfiyyəti artıran vasitə kimi görürlər”. Onun fikrincə, ABŞ universitetlərində tətbiq edilən AI əsaslı ingilis dili proqramlarında tələbələrin kursu tərk etmə faizi 30 faizə qədər azalıb ki, bu da motivasiyanın və nəticələrin artdığını göstərir.
Asiya ölkələrinin təcrübəsi də diqqətəlayiqdir. Cənubi Koreyada dövlət universitetlərində AI əsaslı danışıq simulyatorları tətbiq edildikdən sonra TOEFL və IELTS nəticələrində orta balın 0.5–0.7 vahid artdığı açıqlanıb. Sinqapurda isə süni intellekt dil tədrisində milli strategiyanın bir hissəsidir və burada universitetlərin 90 faizdən çoxu AI ilə işləyən dil laboratoriyalarına malikdir.
Azərbaycan reallığında isə mənzərə fərqlidir. Təhsil eksperti Kamran Əsədov bildirir ki, “biz hələ də ingilis dili tədrisini əsasən ənənəvi dərs modeli, mexaniki qrammatika və test yönümlü yanaşma üzərində qururuq”. Onun sözlərinə görə, universitetlərin əksəriyyətində süni intellekt anlayışı təqdimat səviyyəsində qalır, real dərs prosesinə inteqrasiya olunmur. Rəsmi statistikaya əsasən, Azərbaycan universitetlərində ingilis dili üzrə məzun olan tələbələrin yalnız təxminən 15–20 faizi beynəlxalq dil sertifikatlarında orta səviyyədən yuxarı nəticə göstərə bilir. Bu göstərici Avropa İttifaqı ölkələrində orta hesabla 45–50 faizdir.
Kamran Əsədov qanunvericiliyə uyğun olaraq qeyd edir ki, “Azərbaycan Respublikasının ‘Təhsil haqqında’ Qanununda təhsilin məzmununun müasir tələblərə və innovativ texnologiyalara uyğunlaşdırılması açıq şəkildə vurğulanır”. Həmin qanunda təhsildə informasiya-kommunikasiya texnologiyalarının tətbiqi dövlətin əsas prioritetlərindən biri kimi göstərilir. Ekspert bildirir ki, bu norma praktikada, xüsusilə ali məktəblərin dil hazırlığı kurslarında hələ tam reallaşmayıb.
Təhsil Eksperti Kamran Əsədov sitat gətirir, bildirir ki, “problem təkcə texnologiyanın olmamasında deyil, yanaşmanın yanlışlığındadır”. Onun fikrincə, bir çox universitetlər süni intellekti keyfiyyətin artırılması üçün deyil, formal hesabatlarda “innovativlik” görüntüsü yaratmaq üçün istifadə etməyə çalışır. Bu isə nə tələbənin danışıq bacarığını, nə də müəllimin pedaqoji effektivliyini artırır.
Dünya təcrübəsi göstərir ki, AI əsaslı dil tədrisi üçün müəllim hazırlığı həlledici amildir. Avstraliyada müəllimlərin 70 faizindən çoxu süni intellekt alətləri ilə işləmək üzrə xüsusi sertifikat proqramlarından keçib. Azərbaycanda isə bu sahədə sistemli hazırlıq mexanizmi demək olar ki, yoxdur. Kamran Əsədov vurğulayır ki, “müəllim özü süni intellekti bilmirsə, tələbəyə müasir dil bacarığı qazandıra bilməz”.
Ekspert hesab edir ki, universitetlər tənqidə açıq olmalı və reallığı qəbul etməlidir. Onun sözlərinə görə, “ingilis dilini bilən, lakin danışa bilməyən məzun problemi artıq struktur xarakteri alıb”. Süni intellekt bu problemi aradan qaldıra biləcək güclü alətdir, lakin düzgün strategiya, şəffaf qiymətləndirmə və nəticəyə yönəlmiş yanaşma olmadan bu imkanlar itirilir.
Nəticə etibarilə, Kamran Əsədov qeyd edir ki, süni intellekt ingilis dilinin tədrisində qaçılmaz gələcəkdir və Azərbaycan bu prosesdən kənarda qala bilməz. Onun fikrincə, “əgər universitetlər beynəlxalq rəqabətə davamlı məzun yetişdirmək istəyirsə, süni intellekti real tədris alətinə çevirməli, formal yanaşmadan imtina etməlidir”. Bu dəyişiklik baş vermədiyi təqdirdə, Azərbaycan ali təhsilinin qlobal dil bacarıqları indekslərində geri qalması qaçılmaz olacaq.
Bəhman Hüseynli