Dövlət başçısının “elmi inkişaf etdirmək istəyiriksə, islahatlara getməliyik” çağırışı əslində qlobal elmi gündəmin mərkəzində dayanan bir həqiqəti ifadə edir. Müasir dünyada elm yalnız akademik fəaliyyət deyil, birbaşa iqtisadi inkişafın, milli təhlükəsizliyin və sosial rifahın əsas dayaqlarından biridir. Məhz bu baxımdan elmdə islahatlar artıq seçim yox, zərurət kimi qəbul olunur. Təhsil eksperti Kamran Əsədov vurğulayır ki, elmin inkişafı üçün institusional dəyişikliklər, maliyyələşmənin səmərəliliyi və nəticəyönümlü idarəetmə əsas şərtlərdir.
Qlobal statistika göstərir ki, elmi tədqiqatlara ÜDM-in 2–4 faizi həcmində vəsait ayıran ölkələr innovasiya indekslərində və iqtisadi rəqabət qabiliyyətində öndədir. OECD məlumatlarına əsasən, Cənubi Koreya ÜDM-in təxminən 4,9 faizini elmi-tədqiqat və təcrübə-konstruktor işlərinə yönəldir və bu ölkə son 20 ildə yüksək texnologiyalı ixracda dünya liderlərindən birinə çevrilib. İsrail bu göstərici ilə 5 faizə yaxınlaşaraq startap ekosisteminin inkişafında nümunə göstərilir. Almaniyada isə elm və sənaye arasında sıx əməkdaşlıq sayəsində hər il minlərlə tətbiqi tədqiqat real istehsala transfer olunur.
Təhsil eksperti Kamran Əsədov qeyd edir ki, bu ölkələrin təcrübəsində əsas xətt elmin idarə olunmasının mərkəzləşdirilmiş bürokratik modeldən çıxarılaraq daha çevik və nəticəyönümlü sistemə keçirilməsidir. “Dünya artıq sübut edib ki, alim yalnız məqalə yazan yox, dəyər yaradan subyektdir. Əgər elmi nəticə iqtisadi və sosial fayda vermirsə, dövlətlər bu istiqamətdə siyasətlərini dəyişir”, – deyə Kamran Əsədov bildirir.
Azərbaycan reallığında da son illər elm və təhsil sahəsində mühüm institusional addımlar atılıb. Elm və Təhsil Nazirliyinin vahid idarəetmə modeli, ali təhsil müəssisələrinin akademik muxtariyyətinin genişləndirilməsi, tədqiqat universitetləri konsepsiyasının gündəmə gətirilməsi bu islahatların əsas elementləridir. Kamran Əsədov qanunvericiliyə uyğun olaraq qeyd edir ki, “Elm haqqında” və “Təhsil haqqında” qanunlarda elmi fəaliyyətin nəticələrinin kommersiyalaşdırılması, beynəlxalq layihələrdə iştirak və tədqiqatçıların sosial müdafiəsi ilə bağlı müddəalar artıq hüquqi baza formalaşdırıb. Lakin əsas məsələ bu normativlərin real icra mexanizmlərinin gücləndirilməsidir.
Statistik göstəricilər onu deməyə əsas verir ki, Azərbaycanda elmi məqalələrin beynəlxalq bazalarda görünürlüğü artmaqdadır, lakin hələ də dünya orta göstəricilərindən geri qalır. Məsələn, Scopus və Web of Science bazalarında Azərbaycan mənşəli nəşrlərin sayı son 10 ildə təxminən iki dəfə artsa da, region ölkələri ilə müqayisədə tədqiqatların sitat indeksləri aşağı səviyyədə qalır. Təhsil eksperti Kamran Əsədov sitat gətirir, bildirir ki, “elmdə keyfiyyət kəmiyyətin qabağına keçməlidir. On məqalə yazıb heç birinə istinad almamaqdansa, bir fundamental tədqiqatla real elmi təsir yaratmaq daha önəmlidir”.
Dünya təcrübəsi göstərir ki, elmi islahatların mühüm komponentlərindən biri gənc tədqiqatçıların sistemə cəlb edilməsidir. Finlandiyada doktorantların orta yaşı 30-dan aşağıdır və onların böyük hissəsi sənaye ilə birgə layihələrdə iştirak edir. Sinqapurda isə dövlət tədqiqat fondlarının 40 faizdən çoxu gənc alimlər üçün ayrılır. Bu yanaşma elmdə nəsil davamlılığını və innovativ düşüncəni təmin edir.
Azərbaycan üçün də bu model aktualdır. Kamran Əsədov vurğulayır ki, gənc alimlərin xaricdə təhsil alıb geri qayıtmasını stimullaşdıran mexanizmlər gücləndirilməli, elmi karyera maddi və sosial baxımdan cəlbedici olmalıdır. Müəllim və alim maaşlarının rəqabətədavamlı səviyyəyə çatdırılması, elmi nəticələrə görə diferensial mükafatlandırma sistemi dünya praktikasında özünü doğruldub.
Dövlət başçısının islahat çağırışı eyni zamanda elmi idarəetmədə şəffaflığın artırılmasını da gündəmə gətirir. Kamran Əsədov qeyd edir ki, elmi qrantların bölgüsündə açıq meyarlar, müstəqil ekspertiza və beynəlxalq qiymətləndirmə mexanizmləri tətbiq olunmadan elmin keyfiyyət sıçrayışı mümkün deyil. Böyük Britaniyada Research Excellence Framework modeli məhz bu məqsədə xidmət edir və universitetlərin maliyyələşməsi birbaşa elmi nəticələrə bağlanır.
Nəticə etibarilə, elmi inkişaf üçün islahatlar yalnız struktur dəyişiklikləri deyil, düşüncə tərzinin yenilənməsidir. Təhsil eksperti Kamran Əsədov bildirir ki, Azərbaycan bu istiqamətdə doğru yoldadır, lakin qlobal rəqabətdə yer almaq üçün islahatların dərinliyi və davamlılığı həlledici olacaq. Elmə yatırılan hər manatın nəticəyə çevrildiyi bir sistem formalaşdıqda, bu, təkcə akademik mühitin deyil, bütövlükdə ölkənin gələcək inkişafının təminatı olacaq.
Bəhman Hüseynli